Als het de ene populistische partij niet lukt, dan dient de volgende zich al weer aan. Het verschijnsel hoort als het ware bij onze democratie. Het populisme is om met Maarten van Rossem te spreken ´het onkruid dat groeit in de kloof tussen de belofte en de werkelijkheid van de democratie´. De democratie belooft burgers dat zij het voor het zeggen hebben, maar van die belofte komt in de werkelijkheid vaak weinig terecht. Althans naar het gevoel van de burger die geen gelijk gekregen heeft. Kortom, populisten gaan uit van het bestaan van een ´volkswil´, die als een soort collectief uitdrukt wat het volk en de leden van dat volk willen. Welnu, zo´n soort volkswil bestaat niet. Het is een fictie. Een instrument in de politieke strijd.

Nog een stapje verder. Er is geen volkswil, omdat er geen volk is. Wie in de stad rondloopt, weet dat. Er zijn honderden verschillende levensstijlen en culturen. Allemaal met elkaar maken ze deel uit van de samenleving. Tegelijk moeten afspraken gemaakt worden over belangrijke zaken op zo´n manier dat de belangen van al die verschillende stijlen op de een of andere manier tot hun recht komen. Dat is de kern van het democratische proces en debat.

Als er gesproken wordt over het volk en de volkswil is het altijd weer noodzakelijk door te vragen wie of wat bedoeld wordt. Dan blijkt meestal, in de vorm van het populisme dat wij kennen, dat met het volk een deel van de blanke burgerlijke samenleving bedoeld wordt. Wat zij willen is de volkswil, waaraan anderen zich moeten aanpassen.

Terecht noemt Van Rossem dit spreken over volk en volkswil gevaarlijke onzin. Gevaarlijk omdat de democratie er door ondermijnd wordt. Nog gevaarlijker wordt het als wetenschappers deze gevaarlijk onzin overnemen en een wetenschappelijk fundament geven. Een voorbeeld daarvan is de afscheidsrede, die Frank Ankersmit als hoogleraar te Groningen begin april uitsprak. In zijn rede noemt hij onze democratie een ´electieve aristocratie´. Er is geen sprake van democratie omdat het ´volk niet aan het langste eind trekt´. De ´volkswil wordt niet geformuleerd´.

Dit lijkt mij nog gevaarlijker dan het politieke populisme. Hier wordt met een schijn van wetenschappelijkheid een bom gelegd onder ons democratisch bestel. Dat mag als het nodig is om de democratie beter te maken, maar dan wel graag met deugdelijke argumenten. Daartoe reken ik niet de begrippen ´volk´ en ´volkswil´. Wie daarop bouwt, bouwt op zand. De democratie wordt er door ondermijnd.

Daartegen moet geprotesteerd worden, juist in naam van de vertegenwoordigende democratie. Met alle beperkingen die deze heeft, is en blijft dat het meest democratische systeem, dat mogelijk is.

AP

(In de Waagschaal, nr 7, mei 2010)

Ik heb mijn sticker er niet geplakt. Het wordt tijd dat we bij dit verschijnsel weer een paar vragen gaan stellen. In dit commentaar noem ik er twee.

De eerste vraag is of het accent op participatie op den duur niet de frustratie verhoogt in plaats dat zij, wat de bedoeling er van is, die verlaagt. Participatie wekt de indruk dat de burger meepraat, dat zijn/haar belang nu eindelijk eens gehoord en gehonoreerd wordt. De praktijk wijst uit dat dat helemaal niet gegarandeerd is. Een van de eerste stukken die in als deelraadslid onder ogen kreeg was een brief waarin een burgerinitiatief afgewezen werd. Een sympathiek initiatief, ingediend begin 2007. Drie jaar later blijkt het plan onuitvoerbaar. De argumenten zijn duidelijk, maar zullen de indieners er door overtuigd zijn? Dan is dit nog een plan dat niet om politieke redenen sneuvelde. In dat geval is het nog lastiger aan burgers uit te leggen waarom hun voorstel het niet haalde. De beloofde participatie leidt dan uiteindelijk tot frustratie, met alle gevaren van dien.

Burgerparticipatie versimpelt de werkelijkheid. Het risico is zelfs aanwezig dat het recht van de sterkste de overhand krijgt. Wie het hardst roept, krijgt gelijk, omdat niemand meer weerstand durft te bieden. Door het zware accent dat burgerparticipatie nu krijgt, wordt het politieke proces niet meer serieus genomen. Daarmee bedoel ik het vaak moeizaam zoeken naar een goed compromis tussen de vele belangen.

Daarmee kom ik bij de tweede vraag. Wordt het langzamerhand niet weer eens tijd dat politici hun vak serieuzer nemen? Dat is uiteraard geen pleidooi om weer de eigen gang te gaan. Goede politici weten wat er in hun eigen achterban leeft en beheersen het vak dat belang in het politieke debat in te brengen. Dat is praten, denken en doen, strategie voeren en onderhandelen. Het is winnen of verliezen en in de praktijk heel vaak compromissen sluiten. Bij het vak hoort ook de eigen achterban uitleggen wat er gebeurd is.

Het wordt tijd dat politici op komen voor hun vak en zich niet langer verschuilen achter een oproep tot nog meer burgerparticipatie. Die burger heeft meer behoefte aan politici die hun vak verstaan.

Het is verheugend dat de PKN daarvoor bij monde van de scriba van de Synode een lans breekt. Aan hem het woord. ´Politiek is een nuchter bedrijf en heeft beperkte betekenis. Het wordt tijd om dat weer eens nadrukkelijk te zeggen. Politiek is niet het terrein van de permanente revolutie, maar het terrein van kleine stappen. Gebaseerd op recht en gerechtigheid.`

Ik ben blij met dit kerkelijke woord op dit moment.

AP

(In de Waagschaal, 3 april 2010, nieuwe jaargang 39, nr. 5)

De Palestijnse initiatiefnemers presenteren hun stuk als een kairos document. Dat is een beladen woord in kerkelijk jargon. Het duidt op een belijdend spreken in de tijd waarop Christenen aangesproken worden. Nu, op dit moment moet dat gezegd worden. Het kan niet anders. Wat gezegd wordt is geldig voor die situatie en daarmee voor allen die zich met de initiatiefnemers Christenen weten. Zo was het met het Zuid Afrikaanse kairos document uit 1985, zo is ook dit document bedoeld. Door dit document worden ook de Nederlandse kerken en christenen opgeroepen partij te kiezen. Op die oproep dient serieus in gegaan te worden. Dat probeer ik in deze reactie.

Het is goed om direct bij het begin maar te zeggen, dat ik een bevooroordeeld lezer ben. Ik sta voor het politieke bestaansrecht van de Israël als Joodse staat. Ik weet me ook aangesproken door de Heilige Schrift waarin ik, geroepen uit de heidenen, mee mag doen, maar waar ik tegelijk aangezegd word dat ik een oudere broeder (en zuster) heb: Israël. Ik heb dus niet alleen te maken met mijn broeders en zusters uit de heidenen, maar ook met de Joden. Lastig wordt dat als beiden dan ook nog eens in een uitzichtloos conflict terecht zijn gekomen. Hoe lastig dat is, wordt nog eens door dit document gedemonstreerd. Voor mij betekent dat dat kerken en christenen hier telkens opnieuw een uiterste krachtsinspanning dienen te leveren om als het enigszins mogelijk is partijen bij elkaar te brengen, te de-escaleren.

Vanuit die uitgangspositie ben ik het kairos document gaan lezen, in de hoop een verzoenend woord te horen, een woord dat in deze uitzichtloze situatie uitzicht biedt. Hoewel enigszins op mijn hoede heeft het document mij teleurgesteld, diep teleurgesteld. Dit document kan en mag, ondanks alle begrip voor het Palestijnse lijden, geen belijdend karakter krijgen. Het dient door de kerken krachtig weersproken te worden. Het stuk lezend heb ik op geen enkele manier het gevoel gekregen dat dit stuk bijdraagt aan de vrede in dit gebied. Ik vind het onhistorisch, theologisch en exegetisch dubieus, politiek onverantwoord en in zijn effect escalerend. Het zijn grote woorden, ik weet het, maar lees zelf.

onhistorisch

De huidige werkelijkheid wordt in geen enkel historisch kader gezet. We zijn onschuldige slachtoffers van een brute agressor, dat is de toon. Zegge en schrijve één zin over de verwerping van het moslimse fanatisme en extremisme. Een zin die dan terstond weer afgezwakt wordt in de er volgende zin, met een oproep aan de wereld om moslims niet constant als vijanden of als terroristen af te schilderen. (Ja, want wie dat doet, krijgt wat hij oproept). Want moslims zijn er om in vrede mee samen te leven en mee in dialoog te gaan.

De muur die gebouwd wordt, is verschrikkelijk. Ik ontken het niet. Dat deze er o.a. gekomen is door de voortdurende infiltraties vanuit de Palestijnse gebieden. Het wordt niet genoemd. Israël overvalt in wrede oorlogen de Palestijnen. Aan het waarom wordt geen aandacht besteed, of toch wel. Het komt voort uit het agressieve karakter van de Joodse staat. Zij zijn de ´blanken´ in dit conflict.

Geen woord over de Arabische aanvallen, geen woord over de weigering van Arabische staten en bewegingen de Joodse staat te erkennen. `Het onrecht dat het Palestijnse volk wordt aangedaan, de Israëlische bezetting, is een kwaad dat weerstaan moet worden. Het is een kwaad en een zonde (!) waartegen verzet moet worden geboden en dat moet verdwijnen´. Deze historische vertekening dient weersproken te worden.

theologisch en exegetisch dubieus

Kan je over de historie nog twisten, ernstiger wordt het wanneer gekeken wordt naar de theologische en exegetische plaatsbepaling van het stuk.

In de exegese wordt de landbelofte aan Israel weggemasseerd. Die landbelofte was slechts een voorspel op een totale universele verlossing. Verder, wordt opgemerkt dat de aanwezigheid van christelijke en moslim Palestijnen in dit land niet toevallig is, maar diep geworteld in de geschiedenis en geografie van dit land. `Onze aanwezigheid als christelijke en moslim Palestijnen in dit land is niet toevallig, maar is diep geworteld in de geschiedenis en geografie van dit land, zoals ieder volk verbonden is met het land waarin het leeft.´ Wie zal het ontkennen. En Joden dan. Zijn zij ook niet diep geworteld in de geschiedenis en geografie van dit land? Nee, die zijn er, volgens het stuk, gekomen door het Westerse schuldgevoel. Het staat er echt. ´Het Westen zocht wegen om de joden te compenseren voor het hun aangedane lijden in de Europese landen, maar deed dat ten koste van ons en ons land´. Zonder dat schuldgevoel waren er geen Joden in het land geweest.

Na WO II hebben theologen als Miskotte, Ter Schegget, Kroon en Marquardt zich bezonnen op de plaats van Joden en Jodendom in de christelijke theologie. Dat gebeurde omdat beseft werd dat het christelijke theologiseren de weg voor de Endlösung mede had mogelijk gemaakt. Die weg begint met het ontkennen van de Joodse identiteit, het ´ontzielen` van het Jodendom. Wie het Kairos document leest, ziet het opnieuw gebeuren. Hier wordt de oudste broeder en zuster los gelaten. Zoals daar over de aanwezigheid van Joden in dit gebied van de wereld gesproken wordt, wordt de kern van de Joodse identiteit ontkend. Volgend jaar in Jeruzalem, wordt al eeuwen lang gezegd. Israël en Jeruzalem maken deel uit van de kern van het Jood-zijn. Wie dat ontkent, ontkent dat er Joden zijn. Dat is de antisemitische kern van dit document, waartegen de Nederlandse kerken vanuit hun eigen geschiedenis een krachtig en getuigend Nee behoren te zeggen.

politiek onverantwoord

De hele verklaring werkt toe naar de boycot. Gaat het dan om een boycot van die producten die komen uit de ´bezette´ gebieden, zoals sommigen suggereren? Nou, dat staat zo niet in het stuk. Boycot komt op vier plaatsen in het stuk voor. Direct al in het voorwoord: een oproep ´om een systeem van economische sancties en boycot van Israel in te stellen´. Tweede keer: Het verzoek is om zich te engageren in desinvestering en commerciële boycot van alles (!) wat bezetting en bezetter geld oplevert.´ Derde keer: ´… zien wij boycot en terugtrekking van investering als werktuigen van gerechtigheid, vrede en veiligheid voor zowel Israël (sic!) als onszelf. Vierde keer: ´een start te maken met een systeem van economische sancties en boycot tegen Israël.´

De oproep tot boycot is naar de mening van de opstellers van het document een uitdrukking van de liefde voor Palestijnen en Joden. Door de boycot worden beiden bevrijd, de Palestijnen van de bezetting en de Joden van hun wraakgevoelens.

In de complexe situatie van het Midden Oosten is zo´n oproep olie op het vuur. Het draagt in geen enkel opzicht bij aan enige de-escalatie van het conflict. Zo´n oproep is dan ook politiek onverantwoord en dient dan ook door de kerken in Nederland verworpen te worden.

in zijn effect escalerend

Het stuk is onderdeel van de Palestijnse strategie, die uiteindelijk ten doel heeft de Joodse staat op te heffen. In het stuk wordt gesproken over ´het terugkrijgen van het land´. Wat daar precies mee bedoeld wordt, wordt niet vermeld. Gaat het om wat we nu de Palestijnse gebieden noemen of gaat het toch om het hele gebied? Verder in het stuk staat in dit verband een onthullende passage. `Pogingen om van de staat een religieuze staat te maken,hetzij joods of islamitisch, verstikt de staat. … We doen een dringen beroep op religieuze joden en moslims om de staat een staat te laten zijn voor al zijn burgers´.

Het is dan ook niet verwonderlijk dat het stuk uitloopt op een oproep tot verzet. ´Tegenover de Israëlische bezetting verklaren wij dat onze enige optie als christenen verzet is´. Ik zou in hun situatie wellicht hetzelfde zeggen, al was het maar om niet de woede van de meerderheid van de Palestijnen op te roepen. De pretentie van het stuk dat dit de enige optie voor alle christenen is, dient krachtig weersproken te worden. Verzet, boycot, het zijn middelen die het conflict aanjagen, schadelijk zijn voor de Joden, maar ook voor de Palestijnen zelf. In het stuk worden Israëli´s dringend opgeroepen ´hun angstgevoelens af te schudden en een einde te maken aan de bezetting´.

Wordt er nu echt oprecht geloofd dat dit stuk daaraan een bijdrage levert? Het zal eerder de angstgevoelens bij Israëli´s bevestigen en doen toe nemen, waardoor de maatregelen in de ´bezette´ gebieden eerder zullen toe- dan afnemen.

De PKN doet er goed aan afstand te bewaren en te blijven bij het evenwichtige standpunt dat zij eerder in nota´s over deze problematiek uitte.

At Polhuis

(In de Waagschaal, nieuwe jaargang 39, nr. 2, 30 januari 2010)